Temat niniejszego artykułu ma walor wybitnie praktyczny. Wynaleziony przez Rzymian sposób zapisywania liczb znalazł odzwierciedlenie na kartach tytułowych starodruków. Ponieważ poprawne datowanie jest fundamentalną umiejętnością każdej osoby zainteresowanej starodrukami, postanowiłem przygotować małe resume.
Zagadnienie pozornie jest banalne, gdyż ślady rzymskiego zapisu liczbowego do dziś możemy znaleźć w numeracji pięter budynków czy numerów liceów i dzięki temu nie jest to zapis całkowicie obcy.
Zapis podstawowy wykorzystuje 7 liter, z których każda oznacza liczbę:
| litera |
odpowiednik
liczbowy |
| I |
1 |
| V |
5 |
| X |
10 |
| L |
50 |
| C |
100 |
| D |
500 |
| M |
1000 |
Już w średniowieczu stosowana była zasada odejmowania przy zapisie, zgodnie z którą:
| IV |
oznaczało 4 (V minus I) |
| IX |
oznaczało 9 (X minus I) |
| XL |
oznaczało 40 (L minus X) |
| XC |
oznaczało 90 (C minus X) |
| CM |
oznaczało 900 (M minus C) |
Spójrzmy na przykłady:
MDLXXX oznacza rok 1580
(1000+500+50+10+10+10)
(jak widać przyjęte było także niestosowane współcześnie oddzielanie kropką oraz spacją części liczby
oznaczającej tysiące i setki od dziesiątek i jedności)
MDXCIIII oznacza rok 1594
[1000+500+(100-10)+1+1+1+1]
uwagę zwraca niestosowane dziś czterokrotne powtórzenie tej samej litery (w tym przypadku I)
MDC to oczywiście rok 1600
(1000+500+100)
MDCI = 1601
MDCXLII = 1642
MDCLXXXXI = 1691
(tym razem czterokrotnie powtórzono literę X)
Zapis alternatywny
Na zakończenie warto poświęcić kilka słów zapisowi zmodyfikowanemu:
Częstą praktyką wczesnych drukarzy było przedstawianie niektórych wielkich liczb przy pomocy kombinacji liter C i I oraz starożytnego rzymskiego apostrofu, wyglądającego jak „odwrócona litera C” lub symbol zamknięcia nawiasu )
Zwykle symbolami tymi oznaczano liczbę 1000, którą zapisywano jako kombinację trzech znaków: C I ) oraz 500, którą oznaczano kombinacją dwóch znaków: I )
| 1000 = M = C I ) |
| 500 = D = I ) |
Bazując na powyższych wyjaśnieniach pora przystąpić do analizy powyższej daty zapisanej jako:
C I ) I ) XXCV
Wiemy już, że kombinacja C I ) oznacza 1000, a I ) 500. Kolejne znaki, XXC, stanowią nie stosowany obecnie sposób „podwójnego odejmowania”, oznaczającego tu liczbę 80 (C, czyli 100, zostało poprzedzone XX, czyli dwiema dziesiątkami).
W tym momencie możemy już stwierdzić, że analizowany starodruk został opublikowany w roku 1585.
